Flâneur là gì: Vì sao đi lang thang không mục đích lại giúp ta hạnh phúc hơn?

Nghe & đọc phiên âm

1. 0:00

   Ngày hôm nay của cậu có ổn không? Hi hai, xin chào. Chúng mình là Vì Sao Thế Nhỉ? Và chào mừng các cậu đã đến với chuỗi podcast thường bắt đầu bằng những câu hỏi vì sao dựa trên phương pháp tư duy nguyên bản. Điều đó mang lại cho cậu những góc nhìn đa chiều về nhiều vấn đề khác nhau trong cuộc sống và để có một tinh thần sống thực sự cùng chúng mình đến với tập podcast số này nhé. 5:00 chiều, đường phố Hà Nội. Dòng xe chảy ào ngược xuôi không nắm được quy luật. Mỗi người đều đang có tọa độ riêng về nhà, vào lớp học thêm, quay lại công ty tăng ca, ghé quán cà phê quen xả hơi sau một ngày dài hay đến một nhà hàng đã hẹn với đám bạn. Không ai nhìn xung quanh, có chăng là nhìn đèn giao thông và lườm nguýt mấy người bấm còi inh ỏi. Ai cũng đang đến một nơi nào đó thế nhưng đã bao giờ cậu bước ra đường cứ vậy mà đi mà không cần biết điểm đến là nơi nào hay chưa? Hồi mình còn học đại học, có những ngày trong túi chẳng có tiền tiêu, thứ duy nhất mà mình còn là xăng trong con xe Cub cũ và cứ thế một buổi chiều buồn buồn bâng khuâng mình lôi xe ra đi lang thang chẳng biết đi đâu, cứ vậy mà đi thôi. Hồi đó xăng còn đủ sức chi trả chứ nếu là bây giờ thì thú thực mình cũng không dám chắc là mình dám làm điều đó hay không nữa. Nghe có vẻ buồn cười nhưng mình thực sự đã rất tận hưởng chuyến đi lang thang đó. Đó là lần duy nhất mà mình đi tay không cầm điện thoại tra

2. 1:30

   Google Maps, cũng không bật loa chỉ đường nghe tiếng chị Google. Đối với một đứa bên trái, bên phải còn phải mất vài giây để định hướng, thậm chí mình còn có khả năng nhầm những con đường có tên gần giống nhau như giải phóng thành giảng võ, mai dịch thành hoàng mai thì có thể nói chuyến đi này là kỳ tích. Mình bắt đầu nhìn ngắm xung quanh, mình đếm xem có bao nhiêu đứa trẻ xuất hiện trên đoạn đường đi, có biển hiệu quán hàng nào mang cái tin đặc biệt, mình ghi nhớ tên đường cứ đường này nối đường kia, đường đây rẽ vào đường đó. Và lúc ấy mình mới phát hiện ra rằng bao quanh Hồ Tây là những con đường mang tên nhân vật trong truyền thuyết Việt Nam là Lạc Long Quân, Âu Cơ, An Dương Vương, Hùng Vương. Cái này thì nghe cũng không có gì cao siêu đúng không? nhưng lúc đó đứa sinh viên mới ra Hà Nội ngu ngơ như mình đã reo lên thích thú vì không ngờ rằng mình phát hiện ra một điều quá ư là hay ho, không phải qua internet, không phải qua ai kể mà qua chính đôi mắt của mình. Vòng vo mấy bận mò lại đường về nhà, mình cảm thấy điều gì đó mới mẻ lắm dù không biết gọi tên rõ ấy là gì. Chuyến đi đó mở ra một chuỗi ngày lang thang sau đó của mình. Những lần sau ấy mình đã chọn đi bộ thay vì đi xe. Một phần vì di chuyển bằng phương tiện cá nhân ở thành phố đông đúc này khá khó khăn, không khí cũng không được trong lành cho lắm. Một phần vì mình muốn thử bắt chước flaneur, những người hay đi lang thang được coi là những kẻ tỉnh thức nhất trong thành phố để xem những chuyến đi lang thang này sẽ đưa mình tới đâu.

3. 3:00

   Vậy flaneur là ai? Flaneur bắt nguồn từ tiếng Norse cổ flana lang thang không mục đích. Trong lịch sử triết học và văn học phương Tây, flaneur không phải là một kẻ vô công rồi nghề. Họ là một kiểu con người được định nghĩa rất cụ thể. Người lang thang trong thành phố một cách có chủ đích. Chủ đích của sự không chủ đích. Người quan sát thành phố như đọc một cuốn sách mà không ai đã viết sẵn cho họ. Người tỉnh thức nhất trong đám đông không phải vì họ biết nhiều hơn mà là vì họ chú ý nhiều hơn. Người đầu tiên đặt tên và khắc họa chân dung flaneur một cách sắc nét nhất chính là nhà thơ Pháp Charles Baudelaire trong bài tiểu luận The Painter of Modern Life năm 1863. Ông mô tả flaneur như những kẻ quan sát đầy đam mê, người bước vào đám đông như bước vào một cái bể chứa điện năng khổng lồ hứng lấy mọi rung động từ cuộc sống xung quanh. Đám đông không xóa nhòa anh ta, ngược lại đám đông chính là nguyên liệu để anh ta tìm ra bản sắc của mình. Nhưng Baudelaire không chỉ nói về việc đi dạo, ông nói về một sứ mệnh chắt lọc cái vĩnh cửu từ cái thoáng qua, cái căn gác cũ sắp bị phá, cái biển hiệu bạc màu, bà cụ bán bánh mì ngồi vỉa hè lúc 6:00 sáng, những thứ phù du đó với flaneur đều đang kể một câu chuyện sẽ không được kể lại lần nào nữa và chỉ những người chịu đứng lại, chịu nhìn, chịu nghe thì mới có thể lắng nghe được.

4. 4:26

   Đầu thế kỷ 20, triết gia người Đức Walter Benjamin đưa flaneur vào phạm trù học thuật nghiêm túc hơn trong tác phẩm đồ sộ The Arcades Project. Một công trình ông dành gần như cả cuộc đời để viết nhưng không bao giờ hoàn thành được trước khi qua đời. Với Benjamin, thành phố hiện đại tạo ra hai kiểu trải nghiệm hoàn toàn khác nhau. Ông gọi cái đầu tiên là cú sốc cảm giác. Đó là trạng thái của người bị cuốn vào guồng máy đô thị. Tiếng còi xe, deadline, thông báo điện thoại, mùi khói bụi, áp lực từ mọi phía. Người ta tồn tại trong đó như một cái cóc trong guồng máy đang quay nhưng không biết mình đang quay để làm gì. Cái thứ hai là trải nghiệm sâu, chậm được tích lũy. Đó là những gì xảy ra khi bạn thực sự hiện diện ở một nơi chốn. Không phải là để check-in rồi đi mà là ngồi lại, nhìn ngắm để ký ức và hiện tại đan xen vào nhau. Flaneur là người lựa chọn mỗi khi bước ra đường. Rồi đến học giả người Pháp, người đã đẩy tư tưởng này đi ra xa hơn một bước với khái niệm địa tâm lý học. Nghe tên thôi đã thấy nó học thuật rồi đúng không? Nhưng thực ra ý tưởng khá đơn giản. Môi trường tâm lý mà bạn đang đứng ở trong đó, con đường, tòa nhà, khu chợ, văn phòng, căn hầm đỗ xe và hành động trôi dạt qua thành phố không có kế hoạch là cách để bạn khám phá những tác động đó. Không phải là theo nghĩa du lịch mà là theo nghĩa triết học.

5. 5:55

   Ông nhìn nhận việc trôi dạt như một hành động kháng cự. Xã hội hiện đại đã quy hoạch sẵn mọi con đường cho bạn đi. Con đường học hành, con đường sự nghiệp, con đường mua nhà trả góp. Kẻ flaneur bước ra khỏi những con đường đó cũng là đang tự nhắc nhở mình rằng tôi không chỉ là sản phẩm của lịch trình. Có thể đến đây có người sẽ nghĩ tôi cũng đi bộ mỗi ngày đến chỗ học, chỗ làm nhưng mà có thấy gì lãng mạn đâu. Ấy nhưng đó mới chỉ là đi bộ. Đến đây thì chúng ta phải phân biệt được hai khái niệm đi bộ và tản bộ. Nhà văn, nhà thơ, nhà triết học người Mỹ thế kỷ 19 đã vạch ra ranh giới giữa hai thứ đi bộ và tản bộ trong bài tiểu luận năm 1851. Đi bộ là phương tiện. Bạn đi bộ vì bạn cần đi đến đâu đó, đi mua đồ, đi tập gym, đi từ chỗ đỗ xe vào đến cửa công ty. Tản bộ là chính nó. Bạn tản bộ vì bước đi chính là điểm đến, không có nơi nào để đến. Có chăng chỉ là tiếp tục đi. Ông cũng nói rằng người tản bộ thực sự phải bỏ lại phía sau không chỉ là đôi chân mà là cả tâm trí. Ông không thấy có ý nghĩa gì trong việc bước đi vào khu rừng khi mà tâm trí của ông vẫn đang nấp sau bàn làm việc, vẫn đang nghĩ đến những cái email chưa trả lời hay những câu cãi vã hồi sáng với đồng nghiệp. Cơ thể bạn ở đây nhưng bạn không ở đây. Mình nghĩ cậu sẽ không bất ngờ lắm khi biết rằng rất nhiều các

6. 7:23

   triết gia vĩ đại trong lịch sử là những người đi bộ cuồng tín. Tin rằng ông không thể suy nghĩ đúng đắn nếu không đi bộ. Để lại câu nói mà khiến nhiều người phải đáng suy ngẫm. Chỉ những suy nghĩ đến từ việc đi bộ mới có giá trị. Cũng lập luận rằng 3 dặm 1 giờ tức khoảng 4,8 km/h là tốc độ lý tưởng để những khải thị triết học thực sự xuất hiện. Còn và các học trò của ông thì nổi tiếng tới mức được gọi là trường phái những người đi bộ vì thói quen giảng dạy và tranh luận triết học trong khi đi dạo. Không phải ngẫu nhiên có điều gì đó trong nhịp bước đều đặn trái, phải, trái, phải giải phóng tư duy khỏi kiểm soát của ý chí. Khi cơ thể đang bận làm một việc đơn giản tự động tâm trí được phép lang thang, không bị deadline truy đuổi, không bị màn hình kích thích, không bị áp lực phải có ý kiến hay ra quyết định. Chỉ là bước đi và nghĩ. Trong cuốn sách cũng đã viết về cách mà nhiều nền văn hóa ở nhiều thời đại khác nhau coi việc đi bộ là cửa ngõ của tư duy. Người tản bộ không chỉ để lại dấu chân trên mặt đất, họ để lại dấu vết trong chính tâm trí của mình. Được rồi, triết học thì nghe hay đấy nhưng có bằng chứng thực tế nào không? Câu trả lời là có. Năm 2020, tiến sĩ thuộc Đại học New York và các đồng nghiệp tuyên bố nghiên cứu trên tạp chí Họ nhờ hơn 100 người ở New York

7. 8:52

   và Miami chia sẻ dữ liệu GPS trên điện thoại trong suốt 3 tháng. Tức là các nhà nghiên cứu biết chính xác người tham gia đã đi đâu, đi bao nhiêu, lặp lại hành trình cũ bao nhiêu lần. Song song đó người tham gia thường xuyên đánh giá tâm trạng của mình qua một ứng dụng. Các nhà nghiên cứu tạo ra một chỉ số họ gọi là Roman Entropy, độ ngẫu nhiên của hành trình. Người có Roman Entropy cao là người thường xuyên đến những chỗ mới khác nhau, bất ngờ giống như flaneur. Người có Roman Entropy thấp là những người mỗi ngày đi đi về về một vài địa điểm quen thuộc nhà, công ti, quán cà phê ruột. Kết quả là Roman Entropy cao tương quan rõ ràng với mức độ hạnh phúc cao hơn nhưng điều thú vị hơn là chiều nhân quả. Không phải khi bạn hạnh phúc bạn mới có tâm trạng để đi lang thang mà là chính việc đi lang thang khiến bạn hạnh phúc hơn sau đó. Bước đi trước, hạnh phúc đến sau. Và họ còn tìm ra một điều nữa. Những người lang thang nhiều hơn có xu hướng bước vào những loại khu dân cư khác nhau giàu có lẫn bình dân, đủ các sắc thái văn hóa. Sự tiếp xúc với đa dạng xã hội đó không phải chỉ vận động thể chất đơn thuần mới là nguồn sống thực sự của cảm giác sung mãn. Nghiên cứu thứ hai của nhìn vào sự thay đổi của thói quen lang thang theo độ tuổi. Dữ liệu GPS của 63 người từ 13 đến 27 tuổi cho thấy Roman Entropy tăng dần từ năm 13 tuổi, đạt đỉnh ở khoảng 18 tới 20 rồi giảm dần.

8. 10:21

   Ở tuổi vị thành niên, việc khám phá đường phố gắn liền với kết nối xã hội và khả năng chấp nhận rủi ro theo nghĩa lành mạnh. Điều này gợi ra một câu hỏi khá thú vị rằng khi chúng ta tiếp tục an toàn hóa tuổi trẻ, đặt lịch học thêm kín mít, kiểm soát từng bước chân của con cái, quy hoạch sẵn mọi hoạt động sau giờ học phải chăng chúng ta đang vô tình cắt đứt đi một nhu cầu phát triển bản sắc cốt lõi của con người. Tất nhiên là cần nói thêm một điều những nghiên cứu này được thực hiện ở New York và Miami. Hai thành phố có hệ thống vỉa hè khá tốt, không khí tương đối ổn hơn so với Hà Nội hay Sài Gòn. Tuy nhiên vẫn có nhiều rủi ro liên quan tới an ninh cá nhân và tội phạm bạo lực. Vậy thì khi đặt lên bàn cân đó liệu những kết quả đó còn có giá trị với chúng ta hay không? Mình nghĩ là có nhưng cần đặt lại câu hỏi với điều kiện của mình thì flaneur sẽ trông như thế nào? Thử bắt chước flaneur và mình đã tìm được gì? Mình đi bộ dọc bờ hồ gần nhà mình rồi cứ thế đi thẳng. Trong đầu bắt đầu miên man thật nhiều suy nghĩ. Liệu giờ cứ đi thẳng thì có đâm vào đoạn đường cụt nào không nhỉ? Tự hỏi xong thì bản thân cũng tặc lưỡi. Thôi thì ngõ nào hết đường thì mình vòng đường khác. Mình đi qua một dãy nhà cấp bốn, thấy một gia đình ba người, ba mẹ và một em bé nhỏ chở nhau trên con xe Dream cá tàng đã vỡ hết phần nhựa dàn áo. Đứa bé ôm gói bim bim ghì chặt vô người như một món quà quý giá nhất trên đời mà nó từng được nhận. Chị vợ xách theo túi bóng đựng bún cùng vài bìa đậu, mấy quả dưa chuột, ít ớt cay.

9. 11:50

   Anh chồng khoác ba lô to oạch nào búa, nào cờ lê, dây điện, luôn miệng nhắc đứa con gái đừng chạm vào tay bố chưa rửa bẩn lắm. Với một đứa trẻ còn điều gì vui hơn khi một buổi chiều tan học được ba mẹ đón về sớm, được ngồi giữa hai người mình yêu thương và được ôm trong tay thức quà mà mình đã cố gắng để dành chiều bé ngoan cả tuần để đổi lấy cơ chứ. Thiên nghĩ ấy chính xác là điều mà Baudelaire nói chắt lọc cái vĩnh cửu từ cái thoáng qua, không phải cái gì to tát, chỉ là một gia đình ba người trên con xe Dream cũ nhưng cái khoảnh khắc đó với mình giờ chính là vĩnh cửu. Mình tiếp tục đi, rẽ vào một con ngõ chưa biết tên, không biết dẫn về đâu và gặp thêm những thứ gì mà bình thường mình không bao giờ thấy. Ở đầu con ngõ nhỏ là bàn nước chè, bàn nhôm thấp lè tè, mấy chiếc ghế đẩu lệch nhau. Ấm nước chè xanh được đặt trên bếp than tổ ong còn đỏ hồng. Một bác trung niên chỉ ngồi để ngồi, để nhìn người đi qua, để nói một câu chuyện không đầu không cuối với bà chủ tóc bạc gần đó. Cái quán nước đó không bán trà. Mình cảm giác nó đang bán một khoảng thở giữa lòng thành phố. Đi một đoạn nữa thấy ông thợ cắt tóc vỉa hè trên chiếc ghế gỗ kê sát gốc cây xấu, tấm gương nhỏ mắc vào thân cây bằng một sợi dây thép. Từ một nhát kéo, ông lại dừng lại nhìn, tay vuốt vuốt chậm rãi từng lọn tóc, cặp kính trễ xuống tận mũi, mặt ông ngước lên soi độ dài ngắn từng đoạn. Vị khách ngồi trên ghế cũng không vội.

10. 13:18

    Hai người ngồi với nhau trong cái chậm rãi đó như thể cả Hà Nội đang hối hả là chuyện của người khác. Ở bờ kè gần đó lúc chiều muộn là mấy bạn thanh niên ngồi thả chân xuống sát mặt nước. Không phải là đang chụp ảnh, không phải ăn uống, chỉ ngồi, chỉ ngồi mà thôi. Điện thoại vẫn cầm trên tay nhưng màn hình thì tắt. Hoàng hôn chiều hôm đó không phải phông nền cho ảnh chụp sống ảo. Ấy là thứ mà các bạn đang thực sự nhìn ngắm cùng nhau. Và mình nhận ra một điều kỳ lạ trong suốt một tiếng đồng hồ đó mình không nghĩ tới deadline, không nghĩ tới những cái email chưa trả lời, không nghĩ tới tháng này tiền thuê nhà ra sao. Không phải vì những chuyện đó đã biến mất, chúng vẫn đang chờ mình về nhà mà vì đôi chân đang bận chú ý tới thế giới xung quanh. Cái đầu được tạm thời thả ra khỏi vòng lặp đó ở quen thuộc. Gọi đây chính là điều kiện tiên quyết của việc tản bộ thực sự. Bỏ lại phía sau không chỉ đôi chân mà là cả tâm trí. Mình nghĩ ông ấy đã đúng, chỉ là mình không biết rằng bỏ lại không cần một hành động to tát nào cả. Chỉ cần rẽ vào một con ngõ chưa từng rẽ và để mắt mình quyết định nhìn cái gì tiếp theo thay vì để màn hình điện thoại quyết định. Thật ra thì sau chuyến đi đó mình không tìm ra câu trả lời nào cho cuộc đời cả, không có khải thị triết học nào cả. Chỉ là khi về đến nhà mình ngồi xuống với cảm giác nhẹ hơn một chút. Mình biết đến đây sẽ có nhiều ý kiến phản bác rằng nghe thì hay đấy nhưng thực tế là sau khi quay về nhà bản thân bạn vẫn còn cả đống việc phải làm.

11. 14:48

    Khi deadline ngập đầu thì làm sao có thời gian để đi lang thang như mấy ông triết gia ở Paris thế kỷ 19 được. Và thật ra là ngay cả trong giới học thuật người ta cũng đặt câu hỏi về điều này. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng flaneur truyền thống là đặc quyền của một nhóm người rất cụ thể chính là tầng lớp trung thượng lưu, có thời gian rảnh, sống ở những đô thị an toàn với vỉa hè rộng rãi. Và đặc biệt hầu hết những flaneur được ghi chép trong lịch sử là đàn ông. Phụ nữ lang thang một mình trên đường phố Paris thế kỷ 19 không được nhìn bằng con mắt lãng mạn như vậy. Họ bị gán nhãn hoàn toàn khác. Đây là một mâu thuẫn mà khái niệm flaneur mang trong mình từ khi ra đời và thành thật mà nói nó vẫn chưa được giải quyết hoàn toàn. Cũng tồn tại một câu hỏi khác chính là flaneur có thực sự buông bỏ hay không hay họ chỉ đang tiêu thụ theo một cách khác. Và liệu chúng ta có thể lang thang ngay ở trong nhà, lướt YouTube ngẫu nhiên, đọc sách không có kế hoạch. Thế thì có khác gì flaneur hay không? Mình nghĩ là khác và sự khác biệt nằm ở chỗ mà và Benjamin đều nhấn mạnh không gian vật lý không phải phông nền trùng lập. Đường phố có mùi, có tiếng động, có nhiệt độ, có những con người đang sống thực sự ngay cạnh bạn. Tất cả những thứ đó tác động lên cơ thể và tâm trí theo cách mà màn hình không thể tái tạo, bạn không thể ngửi mùi khói than tổ ong qua YouTube, cũng không thể cảm nhận được hơi ấm từ chè qua màn hình điện thoại. Vậy phải làm sao để trả lời được tất cả những câu hỏi trên? Thật ra thì mình cũng không có câu trả lời nào hoàn hảo nhưng

12. 16:17

    mình nghĩ có một cách để hiểu lại flaneur cho thời đại của mình. Không phải là phủ nhận công nghệ, không phải là lý tưởng hóa sự rảnh rỗi mà đó chính là sự vô định có chủ đích khác với flaneur truyền thống. Người có cả buổi chiều để trôi dạt khắp thành phố vô định có chủ đích là việc tạo ra khoảng vô định nhỏ có ý thức trong cuộc sống đã đầy lịch trình. Không cần nhiều nhưng chỉ cần đủ để tâm trí được thở. Điều đó có nghĩa là thỉnh thoảng bạn chọn đặt điện thoại xuống, rẽ vào con đường chưa từng rẽ, không có tiêu chí gì cho buổi đi đó. Không phải tìm quán ăn ngon, không phải chụp ảnh đẹp, không phải là đi để cho đủ 10.000 bước. Bạn chỉ đang đi và bạn chú ý. Bắt đầu từ những nơi đủ an toàn, đủ gần, vòng quanh khu thành phố mình đang ở cũng được, không cần phải kỳ vĩ lớn lao. Suy cho cùng có là triết gia, các nhà khoa học vĩ đại, người giàu sang rảnh rang hay những kẻ còn đương lo cơm áo gạo tiền thì ai cũng sẽ có đôi lần lạc đường và cần phải lạc đường. Điều quan trọng mà chúng ta cần nhận ra sớm chính là con người cần lạc đường để tìm thấy mình. Khi bạn bước ra ngoài mà không cần biết mình sẽ đi đâu, bạn sẽ trao cho mình một thứ hiếm có trong cuộc đời hiện đại, cơ hội bất ngờ, cơ hội phát hiện ra điều gì đó mà bạn không thể Google được, cơ hội để tâm trí bạn vốn luôn bị giữ trong tư thế cảnh giác, được thực sự thư giãn và mở ra. Mình nhớ lại chuyến đi năm đó trên con xe Cub cũ, tuy không có tiền và cái khoảnh khắc mình ngẩng đầu lên nhìn tấm biển đường

13. 17:46

    ven hồ rồi nhớ đến buổi chiều gần đây, ấm chè than tổ ong, ông thợ cắt tóc chậm rãi, mấy bạn thanh niên ngắm nhìn hoàng hôn không qua khung ảnh điện thoại. Những khoảnh khắc đó không có gì vĩ đại nhưng với mình lại là một điều lớn lao. Nói rằng chỉ những suy nghĩ đến từ việc đi bộ mới có giá trị. Mình không chắc điều đó đúng tuyệt đối nhưng mình tin rằng có một loại suy nghĩ, loại suy nghĩ chỉ đến khi bạn không cố tạo ra nó. Và còn cậu, đã bao giờ cậu bước đi mà không biết bản thân mình đang đi đâu hay chưa? Nếu câu trả lời là có thì đừng lo, không sao cả vì đó có thể là nơi bắt đầu hành trình. Và cũng bởi vì khi cậu đi mà không biết mình đi đâu đó có thể chính là lần cậu thực sự ở đây, trên mặt đất này, trong thành phố này, trong cuộc đời này. Và đó là tập podcast tuần này. Nếu cảm thấy đồng cảm với những lời chia sẻ này đừng quên ấn theo dõi kênh và chờ đợi những tập podcast tiếp theo của Vì Sao Thế Nhỉ nhé. Bye.