OCD là gì? Hiểu đúng về rối loạn ám ảnh cưỡng chế qua Howard Hughes

Nghe & đọc phiên âm

1. 0:00

   Ngày hôm nay của cậu có ổn không? Hi hi, xin chào. Chúng mình là Vì sao thế nhỉ? Và chào mừng các cậu đã đến với chuỗi podcast. Thường bắt đầu bằng những câu hỏi vì sao dựa trên phương pháp tư duy nguyên bản. Từ đó mang lại cho cậu những góc nhìn đa chiều về nhiều vấn đề khác nhau trong cuộc sống và để có một tinh thần sống thực sự. Cùng chúng mình đến với tập podcast số này nhé. Bạn nghĩ tới điều gì khi nhắc tới OCD? Một người ngăn nắp, ưa sạch sẽ và luôn xếp mọi thứ thẳng hàng. OCD thật ra không đơn giản như thế. Có một người đàn ông như thế này. Ông ấy từng là kiểu người mà ai nhìn vào cũng nghĩ ông sinh ra để chạm tới bầu trời. Ông có tiền, có danh vọng, có cả những chiếc máy bay có thể lao vun vút qua những tầng mây và cả một cuộc đời khiến thiên hạ phải ngước nhìn. Một kẻ có thể tiêu cả gia tài chỉ để theo đuổi một cảnh quay hoàn hảo, có thể đặt mạng sống lên buồng lái chỉ để chứng minh bản thân làm được. Người đàn ông ấy tên là Howard Hughes, một tỷ phú tài phiệt, doanh nhân, một phi công và nhà làm phim người Mỹ. Ai nhìn vào cũng nghĩ ông có tất cả nhưng chẳng ai nhìn thấy những thứ đang mục ruỗng dần bên trong đầu của ông. Ông bắt đầu chú ý quá mức tới những thứ mà người thường chẳng buồn để tâm. Từ những vết bẩn trên ly thủy tinh đến dấu vân tay in trên tay nắm cửa đều khiến ông khó chịu tới mức không thể bỏ qua.

2. 1:27

   Người ta bảo đó là sự cầu toàn của thiên tài nhưng chẳng ai để ý được rằng có một căn bệnh đang xâm chiếm lấy ông. Cảm giác ăn uống dần mất đi. Ông không thể ăn khi trên đĩa của mình không có sự đối xứng. Rồi ông bắt đầu lảng tránh mọi người, sợ chạm phải họ. Sau mỗi lần tiếp xúc, ông buộc phải rửa tay, rửa đi rửa lại cho tới khi da tay trầy xước rớm máu. Không phải vì ông tin vi khuẩn sẽ ngay lập tức giết chết mình. Ông biết điều đó là vô lý nhưng cái cảm giác nguy hiểm vẫn áp đảo mọi lý lẽ. Đó chính là bản chất của OCD. Não bộ phát tín hiệu báo động dù không có lửa. Những năm cuối đời, Howard Hughes sống hoàn toàn ẩn dật trong các phòng khách sạn được bịt kín, không tiếp xúc với bất kỳ ai. Ông chính là minh chứng đau đớn nhất cho điều sẽ xảy ra khi OCD không được nhận ra, không được điều trị. Nhưng liệu đó có phải là số phận duy nhất của những người mắc OCD? Câu trả lời là không và đó cũng là điều mà chúng ta sẽ tìm hiểu ngày hôm nay. Cùng bắt đầu với Vì sao thế nhỉ nhé. OCD thực sự là gì? Qua mạng xã hội và các bộ phim, OCD thường được đề cập như một căn bệnh của người thích dọn dẹp và ngăn nắp. Một ai đó sẽ phát điên lên vì những thứ bị sắp đặt không đúng trật tự theo một cách hài hước hoặc kỳ quặc nhưng thực tế thì OCD phức tạp và nặng nề hơn thế rất nhiều. OCD là viết tắt của Obsessive Compulsive Disorder, rối loạn ám ảnh cưỡng chế. Đây là một bệnh lý tâm thần nghiêm trọng và mãn tính, đặc trưng bởi hai thành phần không thể tách rời.

3. 2:54

   Một là ý nghĩ ám ảnh và hai là hành vi cưỡng chế. Ý nghĩ ám ảnh là những suy nghĩ, hình ảnh hoặc xung động lặp đi lặp lại xâm nhập vào tâm trí ngoài ý muốn. Người bình thường cũng có thể có những suy nghĩ thoáng qua tương tự nhưng họ có thể bỏ qua và tiếp tục. Còn não bộ của người mắc OCD thì không. Thay vào đó, nó gán cho những ý nghĩ ấy một ý nghĩa rất nguy hiểm và cấp bách, biến chúng trở nên đáng sợ hơn rất nhiều lần so với bản chất ban đầu. Phản ứng trước sự lo âu leo thang đó, người bệnh buộc phải thực hiện hành vi cưỡng chế như kiểm tra liên tục, rửa tay, sắp xếp, cầu nguyện, đếm hoặc thực hiện những nghi thức riêng để giảm bớt áp lực. Những hành vi này mang lại cảm giác nhẹ nhõm tạm thời nhưng rất nhanh sau đó não bộ lại gieo vào họ sự nghi ngờ. Liệu làm như thế này đã đủ chưa? Liệu có còn điều gì bỏ sót hay không? Và vòng lặp lại bắt đầu lại từ đầu. Điểm quan trọng là người mắc OCD không hề tận hưởng những hành vi lặp lại này của mình. Họ thực hiện chúng trong trạng thái bị ép buộc không phải vì muốn. Đây là sự khác biệt căn bản giữa OCD và tính cầu toàn thông thường. Người cầu toàn cảm thấy hài lòng khi mọi thứ được sắp đặt đúng ý còn người mắc OCD thì không bao giờ cảm thấy là đủ. Ở góc độ y khoa, OCD liên quan tới sự bất thường trong hoạt động của các vùng não chịu trách nhiệm kiểm soát xung động, đặc biệt là vòng mạch giữa vỏ não trán ổ mắt, nhân đuôi và đồi thị cùng với sự mất cân bằng của chất dẫn truyền thần kinh serotonin. Đây không phải là vấn đề ý chí hay tính cách.

4. 4:22

   Đây là căn bệnh có nền tảng sinh học rõ ràng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, OCD nằm trong nhóm 10 rối loạn gây suy giảm chất lượng cuộc sống nhiều nhất trên toàn cầu, khoảng 2 tới 3% dân số thế giới tức là hơn 200 triệu người mắc OCD ở một mức độ nào đó trong cuộc đời. Tồn tại một dạng đặc biệt ít được nhận ra đó chính là OCD thuần túy. Ở dạng này không có hành vi cưỡng chế nào biểu hiện ra bên ngoài. Tất cả diễn ra hoàn toàn trong tâm trí qua việc lặp đi lặp lại suy nghĩ, tự kiểm tra hoặc phân tích quá mức. Người mắc có thể liên tục bị ám ảnh bởi những suy nghĩ có thể về gây hại cho bản thân hoặc người khác dù thực tế là họ không hề mong muốn điều đó. Chính sự mâu thuẫn giữa suy nghĩ ấy và con người thật của họ lại càng khiến họ đau khổ hơn. Từ bên ngoài, họ có vẻ hoàn toàn bình thường và đó là lý do dạng OCD này thường bị bỏ sót lâu nhất. Thứ hai, chúng ta cần phải bàn tới những rối loạn cùng phổ. Trước khi đi sâu hơn thì cần làm rõ một điều. Các rối loạn dưới đây không phải là OCD và cũng không phải là biến chứng hay triệu chứng đi kèm thông thường theo cẩm nang chẩn đoán và thống kê rối loạn tâm thần DSM-5. Chúng được xếp vào nhóm Obsessive Compulsive and Related Disorders tức là các rối loạn liên quan tới OCD cùng chia sẻ cơ chế ám ảnh cưỡng chế nhưng có đặc trưng và biểu hiện riêng biệt. Thứ nhất chính là Body Dysmorphic Disorder BDD, rối loạn biến dạng cơ thể. Não bộ của những người mắc chứng này liên tục phóng đại và diễn

5. 5:51

   giải sai lệch các khuyết điểm ngoại hình. Thường là những thứ mà người ngoài không hề nhìn thấy hoặc chỉ nhìn thấy rất mờ nhạt. Người bệnh có thể dành nhiều giờ mỗi ngày để kiểm tra gương, tìm cách che giấu hoặc tìm kiếm sự trấn an từ người khác và mỗi lần họ làm như vậy vòng lặp lo âu lại được củng cố thêm. Nữ diễn viên Megan Fox là một ví dụ điển hình dù thường được xem là biểu tượng sắc đẹp. Nữ minh tinh màn bạc luôn thẳng thắn chia sẻ rằng cô thường có cái nhìn tiêu cực về ngoại hình của chính mình. Cô thường xuyên chăm chút nhiều giờ liền nhưng không lúc nào cảm thấy hoàn toàn hài lòng. Thứ hai, Hoarding Disorder, rối loạn tích trữ. Không phải sở thích sưu tầm, không phải lười dọn dẹp. Người mắc chứng này không thể vứt bỏ đồ đạc ngay cả khi chúng hoàn toàn mất đi giá trị sử dụng. Vì hành động vứt bỏ này gây ra một cơn lo âu dữ dội không kém gì bất kỳ ám ảnh nào khác. Theo thời gian, không gian sống bị lấp đầy tới mức nguy hiểm. Điều đau đớn nhất chính là người bệnh biết vấn đề của mình nhưng vẫn không thể dừng lại. Thứ ba, Trichotillomania, rối loạn nhổ tóc cưỡng chế. Hội chứng này đặc trưng bởi sự thôi thúc không thể kiềm chế việc tự nhổ tóc, lông mày, lông mi hoặc trên các vùng khác của cơ thể. Hành vi này thường xuất hiện như một phản ứng với căng thẳng hoặc lo âu, mang lại cảm giác nhẹ nhõm tức thì và chính điều đó khiến não bộ học được rằng đây là cách hiệu quả để đối phó. Nữ diễn viên Olivia Munn đã công khai chia sẻ về việc bản thân từng nhổ lông mi như một cách để giải tỏa căng thẳng. Một trong những trường hợp hiếm hoi mà người nổi tiếng lên tiếng về rối loạn này.

6. 7:21

   Không thể không kể tới Excoriation Disorder, rối loạn cào cấu da cưỡng chế. Người mắc chứng này liên tục cào, nặn, bóc da của chính mình. Thường bắt đầu từ một kích thích nhỏ như vết sần hay mụn theo một thôi thúc rất khó cưỡng lại cũng như Trichotillomania. Cảm giác nhẹ nhõm chỉ tồn tại trong chốc lát rồi nhanh chóng bị thay thế bởi hối hận, xấu hổ và lo âu thường dẫn tới vòng lặp tiếp theo. Vậy làm sao để có thể nhận biết được những hội chứng này? Có một ranh giới quan trọng cần phải nói rõ ngay từ đầu. Những dấu hiệu dưới đây giúp bạn nhận ra khi nào cần tìm đến chuyên gia. Không phải là để tự chẩn đoán bản thân hay người khác. Chẩn đoán OCD là một quy trình lâm sàng phức tạp chỉ có thể thực hiện bởi bác sĩ tâm thần hoặc các nhà tâm lý lâm sàng có chuyên môn. Theo DSM-5 để đánh giá một rối loạn có thực sự đang xảy ra có ba tiêu chí cốt lõi cần phải xem xét. Thứ nhất, yếu tố thời gian. Người đó có dành từ 1 giờ trở lên mỗi ngày cho các suy nghĩ ám ảnh hoặc hành vi lặp lại hay không? Mức độ này vượt xa những gì mà một người bình thường dành cho bất kỳ hoạt động đơn lẻ nào trong ngày. Thứ hai, mức độ đau khổ và tính không tự nguyện. Câu hỏi then chốt chính là người đó có thực sự muốn làm những việc đó hay không? Hành vi bệnh lý không mang lại sự thoải mái. Nó đi kèm với căng thẳng, mệt mỏi và cảm giác bị ép buộc. Thái độ và cảm xúc trong lúc thực hiện thường tiết lộ điều này rõ hơn bất kỳ mô tả nào. Thứ ba chính là mức độ ảnh hưởng tới chức năng sống.

7. 8:48

   OCD không chỉ gây khó chịu, nó làm suy giảm có ý nghĩa các phương diện quan trọng trong cuộc sống, khả năng tập trung học tập, hiệu suất công việc, chất lượng các mối quan hệ và khả năng tận hưởng những hoạt động bình thường. Riêng với OCD thuần túy, cả ba tiêu chí trên đều có thể hiện diện nhưng hành vi cưỡng chế diễn ra hoàn toàn trong tâm trí, không biểu hiện ra bên ngoài. Người mắc có xu hướng né tránh những tình huống có thể kích hoạt ám ảnh hoặc rút lui khỏi các mối quan hệ xã hội. Từ bên ngoài, họ trông hoàn toàn bình thường và đó là lý do tại sao việc tự nhận biết hay nhờ người nhận biết rất khó khăn với dạng này. Vậy làm sao để có thể sống cùng với OCD? OCD là một rối loạn mãn tính, không có loại thuốc nào uống và khỏi hoàn toàn nhưng mãn tính không có nghĩa là không thể kiểm soát. Với phương pháp điều trị đúng, nhiều người mắc OCD đã đạt tới mức độ mà rối loạn không còn chi phối cuộc sống của họ nữa. Liệu pháp tiếp xúc và ngăn chặn phản ứng ERP. Đây là phương pháp được khuyến nghị hàng đầu được chứng minh hiệu quả qua nhiều thập kỷ nghiên cứu. Thay vì né tránh nỗi sợ, người bệnh dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia dần đối mặt với những điều gây ra lo âu và học cách không thực hiện hành vi cưỡng chế quen thuộc. Cảm giác khó chịu sẽ tăng lên rõ rệt ban đầu nhưng khi kiên trì não bộ bắt đầu nhận ra rằng những tín hiệu nguy hiểm mà nó phát ra thực chất chỉ là báo động giả và vòng lặp ám ảnh cưỡng chế dần suy yếu. Phương pháp thứ hai chính là trị liệu nhận thức hành vi CBT và

8. 10:14

   liệu pháp chấp nhận cam kết ACT song song với ERP. Phương pháp trị liệu này giúp người bệnh nhận diện và thay đổi các cách diễn giải những suy nghĩ ám ảnh. Liệu pháp chấp nhận và cam kết thì tiến thêm một bước. Thay vì cố loại bỏ suy nghĩ, một nỗ lực thường khiến chúng quay lại mạnh hơn thì người bệnh bắt đầu học cách chấp nhận sự tồn tại của chúng mà không bị cuốn theo. Phương pháp trị liệu tiếp theo có thể kể tới chính là thuốc SSRI. Các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc như fluoxetine hay sertraline được sử dụng để điều chỉnh sự mất cân bằng hóa học trong não. Một điều ít được biết tới chính là điều trị OCD thường cần liều cao hơn so với thuốc điều trị trầm cảm và hiệu quả có thể mất từ vài tuần tới vài tháng mới có thể thấy rõ. Thuốc không phải là giải pháp thay thế trị liệu tâm lý mà là công cụ hỗ trợ để người bệnh có đủ khoảng lặng trong não để trị liệu có phát huy tác dụng. Và cuối cùng phải can thiệp não bộ khi các phương pháp khác không đủ. Với những trường hợp nặng không đáp ứng được cả trị liệu và thuốc, các phương pháp can thiệp trực tiếp vào não bộ có thể được cân nhắc như kích thích từ trường xuyên sọ hoặc kích thích não sâu, cấy điện cực vào não. Sự tồn tại của các phương pháp này phản ánh một thực tế quan trọng. OCD không chỉ là vấn đề tâm lý, nó có nền tảng sinh học rõ ràng và có thể cần can thiệp ở chính cấp độ sinh học đó. Giờ thì hãy trở lại với Howard Hughes và gặp thêm một người nữa chính là Nikola Tesla.

9. 11:42

   Howard Hughes là nhà tài phiệt, phi công, nhà sản xuất phim của Mỹ. Hội chứng OCD mà ông mắc phải biểu hiện qua nỗi sợ ô nhiễm, nghi thức vệ sinh cưỡng bức và né tránh xã hội ngày càng cực đoan. Không được chẩn đoán và không được điều trị đúng cách, ông sống những năm cuối đời trong sự cô lập hoàn toàn, mang theo cả một đế chế lẫn căn bệnh của mình vào bóng tối. Trong khi đó thì Nikola Tesla là một nhà phát minh thiên tài. Tesla sợ vi khuẩn, bị ám ảnh bởi số ba và các bội số của nó. Ông đi bộ ba vòng quanh tòa nhà trước khi bước vào, cần phải đúng 18 chiếc khăn ăn trên bàn và chỉ lưu trú tại phòng khách sạn có số chia hết cho ba. Ông sống và làm việc được với OCD, tiếp tục đóng góp cho khoa học đến cuối đời. Cả Hughes lẫn Tesla đều sống với OCD ở mức độ nghiêm trọng. Không phải tầm thường. Điều tạo nên sự khác biệt trong hành trình của họ không phải là mức độ bệnh mà là liệu họ có được hiểu, được hỗ trợ, được trang bị đúng công cụ để sống cùng nó hay không. Câu chuyện của Tesla không phải là để tô vẽ OCD như một siêu năng lực thiên tài. Ông chắc chắn đã phải trả giá cho những vòng lặp ám ảnh của mình theo những cách mà lịch sử không ghi lại đầy đủ nhưng câu chuyện của ông thì cho thấy rằng sống có ý nghĩa và mắc OCD không phải là hai điều loại trừ nhau. Cuối cùng, điều quan trọng nhất chính là nếu qua những gì vừa chia sẻ bạn nhận ra bản thân hoặc ai đó mà mình yêu thương đang trải qua những điều gì đó tương tự hãy biết rằng đây không phải là điểm yếu của tính cách, không phải là sự điên rồ, không phải là điều mà bạn phải giấu đi.

10. 13:12

    OCD ảnh hưởng tới hàng trăm triệu người trên thế giới. Không ít trong số họ đã từng đứng đúng nơi mà bạn đang đứng và dần học cách lấy lại được quyền kiểm soát cuộc sống của mình. Não bộ của chúng ta không cứng nhắc như chúng ta tưởng giống như cơ thể dần quen với nước lạnh. Não bộ có thể học cách không phản ứng quá mức với những tín hiệu lo âu. Nếu được trang bị đúng công cụ, điều đó cần thời gian, cần chuyên gia và cần sự kiên trì nhưng hãy tin rằng nó có thể làm được. Bước đầu tiên không phải là khỏi bệnh, bước đầu tiên chỉ đơn giản là đừng đi một mình. Và đó là số podcast tuần này. Nếu cảm thấy đồng cảm với những lời chia sẻ này, đừng quên ấn theo dõi kênh và chờ đợi những tập podcast tiếp theo của Vì sao thế nhỉ nhé. Bye.