Giữ vững sáng suốt giữa đám đông: Bài học từ "Tâm lý học đám đông"

Nghe & đọc phiên âm

1. 0:01

   Hi, xin mến chào các bạn. Chào mừng các bạn đã quay trở lại với Spiderum, kênh chia sẻ kiến thức, phát triển toàn diện bản thân qua các cuốn sách hay. Và đây cũng chính là kênh sách hay duy nhất chính thức của Spiderum. Nhà tâm lý học Jim Blodgett từng thực hiện một thí nghiệm như thế này. Ông cho một số trợ lý nghiên cứu đứng trong thang máy và quay lưng lại với cửa. Ngay sau đó một người lại đi vào. Người này vô cùng ngạc nhiên, không hiểu vì sao mọi người lại quay mặt vào trong như vậy. Anh ta cảm thấy rất kỳ quặc, liên tục liếc nhìn những người kia, ngập ngừng bối rối. Nhưng chỉ vài giây sau, người này đã quay mình lại y như những người trong thang máy. Thí nghiệm được lặp đi lặp lại nhiều lần và tất cả những người khác gần như đều làm như vậy. Không cần đến lời đề nghị, cũng chẳng có sự đe dọa hay phần thưởng nào cả. Con người ta cũng có thể gạt bỏ lý trí của mình mà mù quáng làm theo số đông. Liệu bạn có thấy mình cũng hành xử như vậy trong cuộc sống hay không? Bạn có từng mua một thứ gì đó, chọn học một khóa học nào đó, chọn thi một chứng chỉ, chọn làm một công việc chỉ vì là bạn bè, đồng nghiệp hoặc nhiều người xung quanh cũng đều đã làm như thế. Sự thực là con người luôn dễ dàng xuôi mình theo dòng thác ngay khi bước vào đám đông.

2. 1:27

   Nhà xã hội học Curtis Dave LeBon trong tác phẩm kinh điển Tâm lý học đám đông đã chỉ ra như thế này. Khi một cá nhân hòa mình vào đám đông, họ sẽ đánh mất ý thức về bản thân. Một người nếu không nhận diện được tâm lý thuận theo đám đông đang âm thầm chi phối mình, anh ta sẽ bị dẫn dắt mà không cảm thấy mình bị dẫn dắt, rồi sẽ đưa ra những lựa chọn sai lầm mà không hề hay biết. Và cứ vậy như một hạt cát tồn tại giữa đời, bị gió cuốn bay bất cứ lúc nào. Như chiếc kim trên bàn la bàn bị nhiễu, vẫn tưởng mình đang được chỉ hướng nhưng đã không còn biết đâu mới là phương trời riêng của mình. Thế gian vốn ồn ào và hỗn tạp, tâm trí con người thì lại dễ chao nghiêng. Càng nhiều tiếng ồn vây quanh, càng khó nghe thấy tiếng nói thật bên trong mình. Vì vậy chúng ta nhất thiết cần phải học cách nhìn thấu những điểm mù quáng của bản thân khi ở trong một nhóm người, trong một cộng đồng và xã hội này để không trở thành một phần của đám đông vô thức. Mong rằng hành trình còn lại của đời người, chúng ta đủ sáng suốt để biết điều gì thực sự đang chi phối mình và đủ độc lập để không trao quyền quyết định cho những thứ bên ngoài mà không hề nhận ra. Rồi xin mời bạn cùng lắng nghe một chia sẻ của Spiderum mang tên Hãy giữ vững sự sáng suốt giữa ồn ào bất tận thông qua cuốn sách Tâm lý học đám đông của Curtis Dave LeBon.

3. 3:02

   Càng hòa mình vào ồn ào, bản thể càng mê muội. Chúng ta vẫn thường tin rằng nhiều người góp sức thì việc lớn ắt sẽ thành. Vì thế trí tuệ của một tập thể chắc chắn mạnh hơn là một cá nhân. Nhưng tác giả lại thẳng thừng phá vỡ ảo tưởng ấy. Khi một cá nhân hòa mình vào đám đông, người đó có thể trở nên kém thông minh, đưa ra phán đoán không sáng suốt, thậm chí là mê muội. Trong sách đưa ra một tin tức như thế này. Có hai cô gái bị chết đuối dưới dòng sông Seine ở Pháp. Sau khi thi thể được vớt lên bờ, năm sáu nhân chứng đã khẳng định rằng họ nhận ra hai cô gái ấy là ai. Tiếp đó ngày càng nhiều người đứng ra làm chứng và xác nhận tương tự. Thấy có hơn 10 lời khai trùng khớp, vị thẩm phán đã nhanh chóng cấp giấy chứng tử cho hai cô gái được nhận dạng. Vậy nhưng hai cô gái được nhân chứng xác nhận thực chất vẫn còn đang sống khỏe mạnh. Hai người chết đuối không phải là hai cô gái đó, thậm chí giữa bọn họ chẳng hề có nét nào giống nhau. Chỉ vì một vài nhân chứng đầu khẳng định chắc nịch, những người sau cũng xác nhận theo. Cuối cùng mới sinh ra câu chuyện dở khóc dở cười như vậy. Chúng ta nghe mà tưởng là một câu chuyện ngụ ngôn châm biếm phải không? Nhưng đó lại là sự kiện có thật. Những sai lầm kiểu như thế này xảy ra gần như mỗi ngày trong cuộc sống của chúng ta. Thấy người quen đưa nhau cho con học thêm một môn nào đó, chúng ta cũng đăng ký cho con dù chưa biết là con mình thực sự cần hay không.

4. 4:30

   Thấy bạn bè cùng tuổi đều mua nhà, chúng ta bắt đầu cảm thấy mình đang chậm hơn người khác rồi vay một khoản tiền lớn để mua dù chưa tính kỹ khả năng trả nợ của mình. Thấy đồng nghiệp lần lượt xin nghỉ việc, chúng ta bắt đầu nghĩ công ty này chắc chắn có vấn đề rồi cũng muốn nghỉ theo dù bản thân chưa suy xét và có sự lựa chọn thấu đáo hơn. Hay là thấy nhiều người xung quanh kiếm được tiền từ một lĩnh vực, chúng ta vội lao vào vì nghĩ ai cũng đang làm được mà nó hời ngay ở trước mắt mà không tự hỏi rằng mình có thực sự phù hợp và liệu bản thân làm công việc này có thể giúp ích gì cho người khác không? Có những cuộc họp cả phòng đều đồng ý với một phương án, người cuối cùng vốn vẫn còn nghi ngờ nhưng thấy chẳng ai phản đối cả thế rồi cũng im lặng gật đầu. Có những người ta chưa tiếp xúc nhiều nhưng thấy mọi người đều không thích, ta cũng dần có ác cảm. Hay một thông tin được lặp lại nhiều lần, nghe lâu rốt cuộc cũng tưởng đó là thật. Một món đồ nhiều người mua, ta liền mặc định đó là tốt. Một viên thuốc, một thực phẩm ta có thể tùy tiện nạp vào cơ thể chỉ vì nghe được nhiều người nói cái này tốt mà. Rốt cuộc ta tưởng mình đang tự do lựa chọn nhưng thực ra chỉ đang sống và lặp lại suy nghĩ của người khác. LeBon nói rằng sự tập hợp của các cá nhân chỉ là phép cộng dồn của sự ngốc nghếch trong khi trí tuệ đích thực lại bị nhấn chìm trong dòng thác của sự khờ khạo. Điều này không có nghĩa nói rằng chúng ta khờ dại, u mê ngay

5. 6:00

   từ đầu mà là chúng ta đang để số đông âm thầm bào mòn khả năng tự vấn của chính mình. Khi đứng một mình, con người có khả năng suy xét, so sánh và phán đoán dựa trên kinh nghiệm cá nhân. Nhưng ngay khi hòa mình vào đám đông, giống như là một sự thôi miên tập thể, các kích thích từ bên ngoài như sự lây lan cảm xúc, những lời khẳng định tuyệt đối, những thông tin lặp lại đủ nhiều sẽ tác động trực tiếp vào bạn khiến trí tuệ bị sụt giảm. Lúc này bạn sẽ hành động theo bản năng, đơn giản hóa cực đoan, quyết định rất nhanh hoặc vội vàng phán xét. Bởi khi có nhiều người cùng làm một điều gì đó, bạn có cảm giác mình được che chắn. Nếu sai thì cả một tập thể đã sai. Nhưng đến một ngày khi nhìn lại, bạn sẽ thấy mình đã sống rất đông người nhưng vô cùng cô đơn. Bạn đã nghe rất nhiều tiếng nói nhưng chưa một lần nghe rõ tiếng lòng mình. Cho nên càng hòa mình vào ồn ào, bản thể càng mê muội. Không phải vì bạn kém cỏi mà vì bạn đã trao quyền phán đoán và lựa chọn của mình cho những lực ở bên ngoài. Bạn đã để cho sự an toàn của số đông thay thế cho sự sáng suốt bên trong mình. Nhận ra điều này không phải là để phán xét bạn hay tôi, đó là bước đầu tiên để chúng ta không bị cuốn đi. Bởi chỉ khi nhìn thẳng vào sự thật rằng mình có thể đang mê muội khi có tâm lý đám đông, chúng ta mới có cơ hội tỉnh

6. 7:29

   thức và tự dẫn dắt chính mình. Càng hòa vào ồn ào, bản thể càng mờ nhạt. Để tôi hỏi bạn một câu như thế này. Bạn có sợ bị đánh giá là người không hòa đồng hay không? Dù câu trả lời như thế nào thì sự thực là trong các tình huống xã hội, chúng ta thường coi việc không hòa nhập được là một khiếm khuyết và tự phát kiệt mình để cố gắng mang lên lớp mặt nạ hòa đồng trong mắt người khác. Trong những buổi tự họp để duy trì quan hệ tốt đẹp, chúng ta che giấu con người thật của mình, thậm chí tỏ ra khép nép lấy lòng người khác. Tất cả cũng chỉ để duy trì mối quan hệ tốt đẹp. Những cuộc tụ tập vô nghĩa, người khác đã lên tiếng mời, ta rất ngại để từ chối. Những cuộc trò chuyện tẻ nhạt, ta buộc mình phải cố nói điều gì đó khi mọi người đang bàn tán sôi nổi. Bởi nếu không ta sẽ cảm thấy bị lạc lõng. Chúng ta nỗ lực hết mình để tạo ra vẻ ngoài như thể mình hòa nhập tốt nhất. Ta không dám nói không trước kỳ vọng của người khác. Ta cố gắng tuân theo những tiêu chuẩn phải phép của số đông. Bởi ta sợ trở thành kẻ lạc loài, bị tụt lại phía sau. Trong sách, tác giả mô tả cách mà người mù quáng chạy theo số đông thường có cuộc đời giống hệt nhau một cách đáng kinh ngạc. Hồi trẻ ai mà không có một ước mơ riêng nhưng khi bước vào

7. 8:55

   guồng quay của công việc, dù là công nhân, nhân viên, bác sĩ, giáo viên, người kinh doanh hay người làm cơ quan nhà nước, rốt cuộc nhiều người vẫn chọn hòa mình vào đám đông dập khuôn. Họ từ bỏ việc bày tỏ quan điểm khác biệt vì sợ không thể kết nối với người khác, từ bỏ việc đào sâu theo đuổi đến cùng những gì mà mình thích bởi còn quá nhiều khuôn mẫu ngoài kia buộc họ phải bỏ công sức và thời gian để đạt được công việc ổn định, kết hôn, sinh con, theo đúng lộ trình định sẵn, có nhà, có xe, có của để dành, tăng lương, tiến chức mới đúng là tiêu chuẩn để thành công. Những giấc mơ thời trẻ cứ thế theo thời gian mà tan biến. Giờ đây người ta chỉ muốn hòa lẫn vào đám đông và quẩn quanh trong vòng tròn an toàn của chính mình. Có biết bao nhiêu con người đi hết cả một cuộc đời nhưng vẫn chưa bao giờ thực sự sống cho chính mình theo một cách ấn tượng và chân thật nhất. Tác giả nhận định một khi cá nhân hòa mình vào đám đông, cái giá phải trả để được chấp nhận thường là sự từ bỏ chính mình để đổi lấy cảm giác thuộc về một tập thể nào đó, một cảm giác mang lại sự an toàn và dễ chịu. Nhưng đó sẽ chỉ là cảm giác an toàn giả tạm. Khi ý chí cá nhân của bạn mong manh, khi liên tục lựa chọn sống dập khuôn, nhạt nhòa, giam mình trong những việc nhỏ nhặt, lặp lại hay làm việc chỉ để hoàn thành bổn phận, dần dần bạn sẽ không

8. 10:24

   còn nhận ra hình dáng vốn có của mình nữa. Một khi hòa vào tiếng nói ồn ào ở bên ngoài, bạn buộc phải mài mòn bản sắc riêng, mất đi kết nối sâu sắc với con người chân thật của mình và ép bản thân đeo cùng một chiếc mặt nạ như bao người khác. Rốt cuộc những điều đó cũng sẽ khiến bạn trải nghiệm một cuộc đời mà mình chẳng hề mong muốn, trở thành kiểu người mà bạn không thể yêu thích. Tìm lại sự sáng suốt giữa những ồn ào bất tận. Hiểu về tâm lý đám đông không phải là để chúng ta trốn tránh tương tác hay tách khỏi xã hội mà là để giữ cho mặt hồ nơi tâm mình không còn dễ dàng nhiễu loạn bởi sự vội vàng chạy theo số đông hay bởi sự a dua, bởi sự đồng nhất hoặc là cố gắng làm hài lòng người khác. Để làm được điều đó trước hết, ta cần luyện tập cho mình một sự tĩnh lặng có ý thức. Lão Tử từng nói rằng Trí hư cực, thủ tĩnh đốc. Khi tâm hoàn toàn rỗng rang và tĩnh lặng, bạn mới có thể thấu suốt quy luật vận hành của vạn vật, nhìn rõ bản chất sự việc thay vì bị che mờ bởi cảm xúc nhất thời. Giữa một thế gian mà hầu như ai cũng sợ mình chậm, sợ mình bị lỡ, sợ mình không giống ai thì tĩnh tại không phải là một lựa chọn dễ chịu nhưng lại là điều chúng ta càng bắt buộc tôi rèn.

9. 11:50

   Tĩnh lặng có ý thức là khả năng tạo ra một khoảng dừng trước khi phản ứng. Đó là khoảnh khắc ta không lập tức để một lời nói, một ánh nhìn, một sự khen chê hay phản đối của người khác kéo mình đi. Khi nghe một ý kiến trái chiều, đừng vội phản bác chỉ vì người khác đang phản bác. Khi thấy nhiều người cùng lựa chọn một điều, đừng vội cho rằng đó là lựa chọn đúng chỉ vì có quá nhiều người đã chọn. Khi người khác đuôi nhau mua vào hay bán ra, đừng vội làm theo. Khi bị người khác đánh giá, cũng đừng lập tức thay đổi theo chỉ để tìm lại cảm giác được chấp nhận. Hãy tự tạo cho mình một khoảnh lặng nội tại. Trong khoảnh lặng đó, lý trí mới có đủ không gian để soi xét. Đây là điều mình cần hay chỉ là sự sợ hãi khi thấy người khác có mà mình không có. Đây là điều phù hợp chân thật với mình. Đây là điều mình cần hay chỉ là sự sợ hãi khi thấy người khác có mà mình không có. Hay chỉ là sự sợ hãi khi thấy người khác có mà mình không có. Đây là điều phù hợp chân thật với mình. Đây là điều phù hợp chân thật với mình, là điều nuôi dưỡng tình yêu thương trong mình hay mình chỉ đang bị cuốn theo phản ứng của những người xung quanh. Khi bạn đủ tĩnh, mặt hồ nơi tâm mới không còn gợn sóng, bạn mới có thể nhìn thấu đáy hồ, nhìn thấy những nỗi sợ bạn đang cố lấp đi, nhìn thấy động cơ mình làm việc gì đó chỉ để làm hài lòng người khác và nhìn thấy những gì mình đánh đổi để

10. 13:18

    có được cảm giác an toàn hay là thuộc về. Tĩnh lặng ở đây còn là khả năng ở một mình. LeBon nói rằng đám đông dễ dàng làm mất đi cái tôi ý chí cá nhân nhất. Vì vậy hãy sẵn lòng cho mình thêm thật nhiều những khoảng thời gian tách biệt. Đừng sợ bị gắn mác không hòa đồng. Dám từ chối những cuộc trò chuyện chỉ để đánh giá, phán xét người khác. Dám bước ra khỏi những cuộc tranh luận không còn mang lại điều gì ngoài sân si hơn thua cũng là một cách bảo vệ sự sáng suốt của chính mình. Và cũng hãy cho bản thân cả những khoảnh lặng ở một mình để tách khỏi tiếng ồn của đủ loại tham đắm, khoái lạc, say nghiện trò tiêu khiển, giải trí đại chúng. Khi ấy bạn mới có thể nghe thấy tiếng nói bên trong mình, soi rọi những gì đã làm, lọc bỏ những gì giả tạo, giữ lại những điều phù hợp với mình nhất. Rồi tiếp nữa, hãy xây cho mình một kim chỉ nam nội tại vững chãi. Nếu bạn không có một hệ giá trị riêng, bạn sẽ đi theo giá trị của bất kỳ ai. Đạo đức kinh có dạy rằng biết người là trí, biết mình là minh. Để không bị tâm lý đám đông làm cho hòa tan, bạn phải biết rõ mình là ai, mình cần gì, điều gì nên làm, điều gì nên dừng. Khi bạn có một tiêu chuẩn nội tại rõ ràng về thành công, về hạnh phúc, những tiêu chuẩn dập khuôn của xã hội như nhà lớn, xe

11. 14:45

    đẹp, chức cao sẽ chỉ còn là những tiếng ồn bên tai bạn. Bạn vẫn có thể bước vào đời, cống hiến hết mình, trải nghiệm cuộc sống phong phú và đủ đầy nhưng bạn không còn lấy những thứ được số đông xem là thành công, làm thước đo cho rời mình nữa. Bởi bạn đã biết phân biệt đâu là nhu cầu thực sự của chính mình, đâu chỉ là ham muốn được người khác công nhận. Khi không còn ai nhìn thấy, không còn ai khen ngợi, không còn ai để so sánh mà bạn vẫn muốn làm một điều, đó mới là dấu hiệu cho thấy điều ấy thực sự thuộc về bạn, không phải là tiếng vọng của đám đông. Sự minh mẫn này chỉ đến khi bạn dám soi chiếu vào những động cơ thực sự đằng sau hành vi của chính mình. Điều tiếp theo nữa là hãy luyện tập tư duy phản biện. Phản biện không phải là cãi bướng, cãi lý hay là khinh khi, nghi ngờ người khác vô căn cứ, mà là cuộc đối thoại không ngừng với chính mình để sàng lọc mọi lớp vỏ bọc và thấu tỏ sự thật. Đám đông thường mê muội vì tin vào những điều ai cũng nói hay vốn dĩ phải thế. Một người có tư duy phản biện sẽ không chấp nhận một lập luận chỉ vì nó đến từ số đông, đến từ lưu lượng trên mạng hay là từ một người nổi tiếng có chức quyền. Họ tập cho mình thói quen dừng lại và hỏi điều này có thực sự đúng không, có cách nhìn nào khác không? Luyện tập tư duy phản biện không phải là để bạn thấy mình luôn đúng và đi ngược lại với số đông và bạn biết mình có thể

12. 16:15

    sai và vì thế không ngừng kiểm tra lại điều mà mình đang tin. Bạn có thể lắng nghe số đông mà không lập tức thuận theo. Bạn tôn trọng một người có uy tín mà không trao luôn cho họ quyền quyết định điều gì là đúng. Bạn tiếp nhận một lời khuyên mà vẫn giữ lại quyền tự mình suy xét. Sự sáng suốt trong bạn sẽ thực sự tỏ rạng khi bạn không còn muốn để tiếng nói từ đám đông bên ngoài kia thay mình nhìn nhận thế giới nữa. Trang Tử có một câu rằng một mình giao du cùng tinh thần của đất trời. Với mình đây là một trạng thái tốt nhất để có thể giữ sự sáng suốt giữa những ồn ào bất tận trong đời. Đó không đơn thuần là ở một mình mà là một trạng thái tinh thần không bị ràng buộc bởi đám đông, có thể tự do trở về với chính mình và hòa cùng tự nhiên, đạo lý của đất trời. Bạn không cần dựa vào sự công nhận, phán xét hay tiêu chuẩn của số đông để xác định điều gì là đúng và mình nên trở thành ai. Tâm trí bạn có thể vượt xa khỏi những giới hạn, khuôn mẫu, buông bỏ mọi định kiến so sánh và tranh đua thường ngày để đạt đến sự tự do bên trong. Nguyện mong bạn hiểu được rằng đôi khi bạn cần rời khỏi tiếng ồn của đám đông để tâm có đủ khoảng trống trở về với chính mình. Và lúc đó sự thấu tỏ về mọi mặt trong cuộc sống, mọi lựa chọn trên hành trình phía trước tự khắc sẽ hiển lộ theo một cách phù hợp nhất, trọn vẹn nhất với bạn.

13. 17:43

    Cảm ơn bạn đã lắng nghe. Nếu bạn cảm thấy video này có ích, hãy chia sẻ tới những người cần nó. Đừng quên tặng mình một nút like, nhấn nút đăng ký và mở nút chuông thông báo để đón xem những video mới nhất mỗi tuần. Một lần nữa cảm ơn các bạn và hẹn gặp lại các bạn ở những video tiếp theo.