Vì sao bạn ngày càng dễ chán nản dù cuộc sống vẫn ổn?

Nghe & đọc phiên âm

1. 0:00

   Hi, xin mến chào các bạn. Chào mừng các bạn đã quay trở lại với Better Version, kênh chia sẻ kiến thức, phát triển toàn diện bản thân qua các cuốn sách hay. Bạn từng có cảm giác như thế này chưa? Bên ngoài cuộc sống diễn ra bình thường nhưng thực chất bên trong lại ể oải vô cùng. Đôi khi bạn chẳng còn hứng thú với điều gì, cũng không cảm nhận được bao nhiêu niềm vui. Những chuyện trước kia có thể khiến bạn vui sướng tột độ nhưng giờ đây bạn lại thấy nó nhạt đến lạ thường. Công việc bạn phụ trách vất vả bao lâu, cuối cùng bạn cũng thành công tốt đẹp. Đáng lẽ bạn phải sung sướng đi ăn mừng thế nhưng bây giờ trong lòng lại vô cùng bình thản, thậm chí có chút trống rỗng. Những trò vui bạn từng yêu thích như tụ tập bạn bè, xem phim, lướt video, check-in quán cà phê, vân vân. Giờ đây với bạn có cũng được, không có cũng chẳng sao. Có những tối bạn cầm điện thoại lên rồi lại đặt xuống, lướt vài phút và cảm thấy vô vị. Mở một bộ phim xem 15 phút rồi lại tắt. Cảm giác chán nản trỗi dậy trong lòng. Bạn vẫn đi làm mỗi ngày, vẫn trả lời tin nhắn, vẫn cười khi cần cười. Không ai nhìn ra điều bất ổn gì ở bạn nhưng chỉ có mình bạn biết. Bạn không hẳn là khổ đau, chỉ là thật khó để thấy vui. Đôi khi bạn tự hỏi phải chăng mình đang trở nên vô cảm hay là mình quá tham vọng nên chẳng còn điều gì đủ làm mình thỏa mãn.

2. 1:27

   Hay do mình đã lớn rồi nên niềm vui đã bốc hơi. Nếu bạn có những cảm nhận như thế này rất có thể bạn đang mắc chứng thiếu hụt khoái cảm. Khi nhắc đến khoái cảm, người ta thường nghĩ đến niềm vui tức thì khiến con người thâm đắm và dễ trống rỗng. Vì vậy nhiều người cho rằng bớt khoái cảm đi có khi lại tốt hơn. Nhưng vấn đề không nằm ở khoái cảm mà nằm ở cách bạn quản lý và cân bằng khoái cảm. Khi ở quá lâu trong trạng thái khoái cảm thiếu hụt, bạn sẽ dần mất đi động lực sống cũng như khả năng cảm nhận niềm vui. Nếu không được nhận biết và điều chỉnh nó có thể tiến triển thành trầm cảm nặng hoặc rối loạn lo âu. Nhà tâm lý học người Anh Tennis Carey phát hiện ra rằng trạng thái thiếu hụt khoái cảm thực ra phổ biến hơn chúng ta tưởng. Ở đầu thế kỷ 21, khoảng 12% người trưởng thành Mỹ chịu ảnh hưởng. Trong thế hệ trẻ ngày nay, tỉ lệ này đã tăng vọt lên 26 đến 30%. Chính điều đó đã thôi thúc cô viết cuốn sách Khoa học phổ thông về tâm lý học nổi tiếng mà mình tạm dịch là Cảm thấy nhạt nhẽo ư? Vì sao cuộc sống trở nên thiếu niềm vui và làm thế nào để lấy lại những khoảnh khắc thăng hoa. Hiện nay tác phẩm này đã được dịch ra hơn 35 ngôn ngữ và xuất bản tại nhiều quốc gia. Mong rằng nội dung mình chia sẻ sau khi đọc cuốn sách này có thể trở thành một ngọn nến nhỏ, không chỉ giúp bạn gọi tên cảm

3. 2:55

   giác mơ hồ mà còn dẫn lối bạn hiểu điều gì đang thực sự diễn ra bên trong não bộ và cảm xúc của mình để từ đó thoát khỏi chứng thiếu hụt khoái cảm, tìm lại khả năng rung động với cuộc sống và sống một cuộc đời vui vẻ, hạnh phúc trong sự an lạc, cân bằng thực sự. Rồi bây giờ mời bạn cùng lắng nghe. Vì sao bạn ngày càng dễ chán nản? Nguyên nhân thứ nhất đó là do các chất truyền tin hóa học trong cơ thể bạn đã bị mất cân bằng. Chất truyền tin hóa học đó là các hợp chất hóa học được cơ thể sản xuất ra, đóng vai trò truyền tải thông tin, tín hiệu giữa các tế bào. Chúng chịu trách nhiệm điều hòa các quá trình sinh lý, hành vi, cảm xúc, cử động và phản ứng của cơ thể với môi trường. Trong số đó bốn chất dẫn truyền ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm vui vẻ của chúng ta đó là dopamine, serotonin, cortisol và oxytocin. Khi chúng vận hành hài hòa ta cảm thấy ổn định, có động lực và biết tận hưởng nhưng khi sự cân bằng này bị phá vỡ cảm xúc sẽ thay đổi rất rõ rệt. Đầu tiên thì chúng ta sẽ nói đến dopamine. Đây là chất dẫn truyền dễ bị quá tải nhất trong cuộc sống hiện đại. Dopamine thường được gọi là hormone hạnh phúc nhưng thực chất nó là hormone thúc đẩy, nhiên liệu thôi thúc chúng ta hành động để đạt được phần thưởng. Trong suốt lịch sử tiến hóa, bộ não con người được lập trình theo

4. 4:23

   mô hình nỗ lực cao, khen thưởng thấp. Bạn phải săn bắn hái lượm vất vả cả ngày thì bữa ăn tối mới mang lại khoái cảm dù cho nó có ngắn ngủi. Sau khi dopamine đạt đỉnh nó sẽ nhanh chóng giảm xuống để bạn tiếp tục hành động cho mục tiêu kế tiếp. Cơ chế ấy giúp con người tiến hóa luôn khao khát, luôn tìm kiếm, luôn tiến lên. Nhưng xã hội hiện đại đã đảo ngược quy luật này thành nỗ lực thấp, phần thưởng cao. Chỉ với một cú chạm chúng ta có ngay thức ăn giao tận nhà, mua sắm đến tận tay. Những nút bấm thả tim yêu thích ngập tràn trên mạng xã hội hiện lên dễ dàng. Video giải trí vô tận hay chiến thắng ảo liên tiếp, vân vân. Những phần thưởng tức thì như thế này liên tục kích hoạt dopamine. Vấn đề là chúng đến quá dễ dàng, quá thường xuyên và cường độ quá mạnh khiến hệ thống dopamine bị bão hòa. Khi dopamine liên tục bị đẩy lên cao não sẽ tự điều chỉnh bằng cách giảm độ nhạy cảm với niềm vui xuống. Hậu quả là cùng một trải nghiệm nhưng cảm giác hứng khởi trong bạn đã giảm dần. Và những điều từng khiến bạn vui trước kia nay trở nên vô cùng nhạt nhẽo. Bạn luôn cần những kích thích mạnh hơn, mới lạ hơn chỉ để cảm thấy bình thường. Về cơ bản dopamine không biến mất mà là khả năng cảm nhận nó của bạn đã bị tê liệt. Giống như việc nghe nhạc với âm lượng cực đại liên tục đôi tai bạn sẽ dần kém cảm nhận với những giai điệu tinh tế.

5. 5:52

   Khi dopamine bị quá tải bạn không hẳn đau khổ mà chỉ bắt đầu thấy không còn gì đặc biệt nữa. Đây là một trong những dấu hiệu âm thầm nhưng rất đáng báo động cho sức khỏe tinh thần của bạn. Chất dẫn truyền thứ hai sẽ bị mất cân bằng trong nhịp sống hiện đại đó là cortisol. Khi chất này lên ngôi bá quyền bạn sẽ bị căng thẳng mãn tính. Nếu dopamine thúc đẩy chúng ta tìm kiếm phần thưởng thì cortisol giúp chúng ta sinh tồn trước nguy hiểm. Đây là một di sản của tiến hóa. Tổ tiên của chúng ta vừa là thợ săn vừa có thể trở thành con mồi vì vậy não ưu tiên xử lý tin xấu. Khi một điều tốt và một điều xấu xuất hiện cùng lúc bản năng của chúng ta sẽ bám chặt lấy điều xấu bởi vì như vậy mới có cơ hội sống sót cao hơn. Vấn đề đó là cơ chế này không được thiết kế cho thế giới hôm nay. Chúng ta không còn chạy trốn thú dữ nhưng lại đối diện với vô số áp lực vụn vặt. Deadline, hóa đơn, tắc đường, danh sách việc cần làm không bao giờ hết. Não bộ của xưa không phân biệt rõ đâu là nguy hiểm thật sự, đâu chỉ là áp lực tâm lý. Cái bạn phản ứng trước tin nhắn của sếp sau khi tan làm mai nói chuyện nhé. Giống như một con sư tử rượt đuổi, tim bạn đập nhanh, hơi thở gấp, cortisol tiết ra để chuẩn bị chiến đấu hoặc bỏ chạy. Ngày xưa phản ứng này cứu mạng bạn nhưng ngày nay nó chỉ khiến bạn sống trong trạng thái báo động kéo dài.

6. 7:21

   Thực chất stress và niềm vui giống như hai đầu của một chiếc bập bênh. Cortisol lên cao chiếm ưu thế thì dopamine sẽ bị kìm hãm. Nghĩa là bạn càng áp lực căng thẳng thì khả năng cảm nhận niềm vui sẽ càng giảm đi. Hơn nữa dopamine đến nhanh mà cũng đi nhanh trong khi đó cortisol lan tỏa chậm nhưng tồn tại lâu. Chỉ một sự kiện gây stress cũng đủ khiến cơ thể bạn căng cứng hàng giờ. Dần dần bạn không chỉ khó vui mà còn khó thư giãn. Nhiều người rơi vào trạng thái căng thẳng mãn tính và điều đó bắt đầu thay đổi cấu trúc não bộ. Nếu để cortisol lên ngôi thống trị kéo dài nó có thể thu nhỏ hồi hải mã vùng trí nhớ của bạn. Phình to hạnh hạnh nhân đó là trung tâm sợ hãi cũng như làm mỏng vỏ não trước trán, trung tâm ra quyết định và lý trí. Về cơ bản bộ não của bạn đã bị định hình lại để trở nên siêu cảnh giác với những gì làm bạn căng thẳng, khó chịu và bạn sẽ kém nhạy cảm với niềm vui. Rồi chất dẫn truyền hóa học thứ ba dễ mất cân bằng đó là serotonin. Serotonin là chất dẫn truyền mang lại cảm giác mãn nguyện êm đềm, tự tin và bình yên nội tâm giống như một bộ ổn áp tự nhiên cho chính bạn. Khi serotonin đủ đầy bạn thấy mình ổn, khi nó suy giảm bạn dễ bồn chồn lo âu, tâm trạng thất thường và đặc biệt nhạy cảm với sự thiếu thốn.

7. 8:49

   Về mặt tiến hóa serotonin gắn liền với địa vị xã hội. Trước kia trong bộ lạc nguyên thủy việc được công nhận và thuộc về tập thể đồng nghĩa với cơ hội sống sót cao hơn. Khi con người có thể cùng nhau hợp tác săn bắn, chia sẻ thức ăn, nhận được sự tôn trọng chất serotonin này tăng lên mang lại cảm giác đủ đầy và kết nối. Tuy nhiên cơ chế này vốn được thiết kế cho một nhóm vài chục người ở đời sống bộ lạc không phải cho một mạng lưới quan hệ rộng rãi giống như bây giờ. Ngày nay internet và mạng xã hội giúp bạn tiếp xúc với nhiều người hơn cả tổ tiên của mình gặp trong suốt một đời. Chính vì thế bạn dễ tự đặt mình vào một không gian có sự so sánh không giới hạn. Trước đây bạn chỉ so sánh mình với vài người trong bộ lạc. Hôm nay bạn so sánh mình với những người ưu tú xuất sắc, giàu có nhất ở khắp mọi nơi. Có thể ban đầu bạn lướt mạng với tâm thế giải trí nhưng càng lướt bạn càng thấy những người khác giỏi hơn, đẹp hơn, thành công hơn. Cảm giác mình chưa đủ, mình vẫn còn thiếu thốn len lỏi vào lúc nào không hay. Ngoài so sánh thụ động chúng ta còn dễ chủ động lao vào cuộc đua số lượt thích, lượt theo dõi, chỉ số tương tác. Những con số ấy mang một chút serotonin ngắn ngủi rồi nhanh chóng biến mất để lại khoảng trống và nỗi lo tụt lại phía sau. Càng so sánh ta càng cảm thấy bản thân vẫn còn thiếu hụt. Càng thiếu hụt serotonin càng rối loạn.

8. 10:18

   Serotonin càng rối loạn ta càng dễ bị tổn thương bởi những so sánh đó. Và cứ như thế cảm giác đủ và bình yên ngày một xa vời. Dần dần bạn không còn cảm giác an lạc ngay cả khi mọi thứ vẫn đang ổn. Không phải đó là bởi vì cuộc sống này quá tệ mà vì tâm trí bạn luôn đặt mình trong một bảng xếp hạng vô hình. Serotonin vốn sinh ra thì tạo cảm giác gắn kết và đủ đầy. Giờ đây nếu bạn không thể điều chỉnh lối sống của mình, không thể cân bằng lại chất dẫn truyền nó sẽ bị quá tải và biến thành nguồn gốc của lo âu, tự ti và tự nghi ngờ. Rồi tiếp theo nữa chất dẫn truyền thứ tư gây dễ mất ổn định đó là oxytocin. Oxytocin được gọi là hormone ôm ấp hay hormone tình yêu. Nó được giải phóng khi ta ôm người thương, nắm tay bạn bè hay đơn giản là trò chuyện thân mật. Trong xã hội nguyên thủy oxytocin giúp con người tin tưởng, hợp tác, gắn bó với nhau thành một bộ lạc. Nhờ đó con người sống sót. Thế nhưng ở lối sống hiện đại đang từ từ bào mòn hormone quý giá này. Chúng ta dành ít thời gian cho những cuộc gặp mặt trực tiếp, những cái ôm thật sự hay những buổi trò chuyện sâu sắc bên nhau. Oxytocin vì thế ít có cơ hội được kích hoạt. Thay vào đó nhiều người tìm kiếm phiên bản thay thế trên mạng. Đó là video ngắn, diễn phim tình cảm, chuyện ngôn tình, trò chơi yêu

9. 11:45

   đương ảo, những mối quan hệ nửa thật nửa hư. Những trải nghiệm này vẫn kích thích não tiết ra oxytocin và dopamine nhưng nó ở dạng nông, nhanh chóng thiếu chiều sâu. Vấn đề là não bộ không phân biệt được rõ đâu là thật và đâu là giả. Nếu thường xuyên gắn cảm giác thân mật với một màn hình dần dần bạn sẽ thấy cảm giác mối quan hệ ngoài đời kém hấp dẫn hơn. Bên cạnh đó kích thích ảo quá nhiều cũng khiến hệ thống phần thưởng chai lì. Muốn có khoái cảm được yêu thương bạn phải tăng liều lượng xem lên và càng tăng thì bạn càng xa rời những kết nối thật. Song song đó khi oxytocin bị cô lập tức là bạn không thực sự có gắn kết tin cậy chân thành với một ai đó cảm giác cô độc sẽ xuất hiện. Nếu cô độc kéo dài con người sẽ sống trong trạng thái khó vui, khó tin tưởng và khó mở lòng. Rồi cuối cùng có một nguyên nhân mang tính tổng hợp mà chính chúng ta thường vô tình bỏ qua đó là sự hờ hững trong việc bảo vệ sức khỏe đường ruột. Ít ai biết rằng khoảng 95% serotonin và 50% dopamine của cơ thể được sản xuất ngay tại ruột, nơi được mệnh danh là bộ não thứ hai. Ở đây hàng tỉ lợi khuẩn không chỉ hỗ trợ tiêu hóa mà còn liên tục điều phối và sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh, gửi tín hiệu trực tiếp lên não thông qua dây thần kinh phế vị. Trong lối sống hiện đại con người chìm mình trong những kích thích dễ

10. 13:13

    dàng đã làm mất cân bằng hệ thống hóa chất này. Sự mất cân bằng cũng tác động ngược lại trục não và ruột, gây rối loạn tiêu hóa, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh như viêm dạ dày, hội chứng ruột kích thích, rối loạn tiêu hóa chức năng hay trào ngược dạ dày thực quản. Thế nhưng chúng ta lại thường tiếp tay hủy hoại sức khỏe đường ruột bằng một chế độ ăn chứa đầy kẻ thù của hệ vi sinh, nhiều đường, nhiều dầu mỡ, sử dụng chất béo xấu hoặc thực phẩm chế biến sẵn. Chế độ ăn này phá vỡ cân bằng hệ khuẩn, gây viêm nhiễm, làm tê liệt dây truyền sản xuất những chất hóa học quan trọng giúp bạn cảm thấy hạnh phúc. Nói cách khác bạn đang ăn vào sự buồn chán và vô cảm của chính mình. Rồi trên đây chính là nguyên nhân thứ nhất, lý do vì sao bạn ngày càng dễ chán nản. Tiếp đây chúng ta sẽ tìm hiểu nguyên nhân thứ hai của chứng thiếu hụt khoái cảm bắt nguồn từ những tầng sâu hơn, từ chính các trải nghiệm đã âm thầm định hình não bộ và hệ thần kinh của chúng ta ngay từ thuở thơ ấu rồi để lại những vết sẹo tâm lý kéo dài đến tận khi trưởng thành. Những vết sẹo này hình thành trên ba phương diện. Thứ nhất là về mặt cảm xúc. Nhiều người ngay từ bé đã dùng sự tách rời như một cơ chế phòng vệ mạnh mẽ khi trải qua những trải nghiệm bị tổn thương. Ví dụ khi đối mặt với những lời mắng chửi hay bạo hành mà không thể chống cự hay bỏ chạy hoặc khi sống trong môi trường cha

11. 14:40

    mẹ phớt lờ những nhu cầu tình cảm thực sự đứa trẻ sẽ vô thức thoát ly khỏi cảm xúc của chính mình. Nó nhìn mọi thứ như một người ngoài cuộc, cảm thấy tê liệt để tự bảo vệ bản thân khỏi nỗi đau. Cơ chế này dù hữu ích lúc đó sẽ trở thành một thói quen nguy hiểm khi trưởng thành. Nó khiến người ta trở thành khán giả của chính cuộc đời mình, không thể cảm nhận trọn vẹn niềm vui ngay cả khi sống trong sự đủ đầy. Điều thứ hai đó là về mặt nhận thức. Tuổi thơ cũng là lúc những niềm tin nền tảng về bản thân và thế giới được hình thành. Tuy nhiên một lời mắng chửi khi đang háo hức, một thái độ lạnh nhạt khi thể hiện niềm vui có thể vô tình gieo vào tiềm thức của con trẻ một hạt giống độc hại rằng mình không xứng đáng với hạnh phúc, vui vẻ là nguy hiểm rồi sẽ có chuyện buồn. Những mã nguồn tiêu cực này sẽ chi phối mọi suy nghĩ và lựa chọn sau này, tạo ra những rào cản vô hình ngăn cản chúng ta đón nhận niềm vui một cách tự nhiên. Tiếp tới số ba đó là mặt sinh học. Đây có lẽ là thứ khắc sâu vào não bộ mạnh mẽ nhất. Khi một đứa trẻ lớn lên trong môi trường căng thẳng, bất an kéo dài, chẳng hạn thường xuyên bị trách cứ, la mắng, trừng phạt hoặc liên tục phải gồng mình đáp ứng những kỳ vọng của cha mẹ. Cơ thể trẻ sẽ liên tục tiết ra hormone căng thẳng cortisol. Theo thời gian những đường dẫn thần kinh cho sự cảnh giác và sợ hãi được củng cố trong khi những kết nối cho sự an toàn và vui vẻ lại bị bỏ ngỏ.

12. 16:10

    Kết quả là dù đã trưởng thành thoát khỏi môi trường cũ bộ não của chúng ta vẫn vận hành theo chế độ mặc định đầy cảnh giác và đó cũng là lý do bạn khó cảm thấy vui. Vậy thì làm thế nào để chúng ta điều chỉnh, làm thế nào để giúp bản thân không chỉ tồn tại mà còn cảm thấy hạnh phúc, yêu đời, an lạc thật sự trong thế giới hiện đại này. Để mang đến một trải nghiệm trực quan và sâu sắc nhất phần nội dung quan trọng tiếp theo sẽ được mình tiếp tục thực hiện qua video vẽ tay. Vì vậy mình xin tạm dừng tập này ở đây để có thêm thời gian hoàn thành việc biên tập phần hai. Hy vọng phần hai video sẽ giúp bạn đón nhận kiến thức một cách sinh động và hiệu quả. Thay đổi tư duy chính là bước khởi đầu then chốt nhưng để sự chuyển hóa thực sự bén rễ và bền vững chúng ta cần những hành động cụ thể, có sức mạnh tái lập trình chính cấu trúc hạnh phúc trong não bộ. Ở phần hai mình sẽ cùng bạn khám phá những công cụ như vậy đơn giản mà mạnh mẽ để bạn học cách làm chủ hệ thống khen thưởng nội tại, dọn dẹp những căng thẳng tích tụ và từng bước xây dựng nền tảng vững chắc cho một cuộc sống an vui nhẹ nhõm từ bên trong. Tất cả đều dựa trên nguyên lý hoạt động của bộ não và tính mềm dẻo thần kinh kỳ diệu. Rồi hãy cùng đón chờ phần hai sẽ được trở lại trong vài ngày tới. Cuối cùng thì cảm ơn bạn đã lắng nghe. Nếu bạn cảm thấy video này có ích hãy chia sẻ tới những người cần nó, đừng quên tặng mình một nút like, nhấn nút đăng ký và

13. 17:40

    mở nút chuông thông báo để đón xem những video mới nhất mỗi tuần. Một lần nữa cảm ơn các bạn và hẹn gặp lại các bạn ở những video tiếp theo.